Τα τελευταία χρόνια τα προβιοτικά έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη δημοτικότητα, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι ενδιαφέρονται για την υγεία του εντέρου και τη σύνδεσή της με τη συνολική ευεξία του οργανισμού. Ακούμε συχνά ότι τα προβιοτικά ενισχύουν την εντερική χλωρίδα, βοηθούν στην πέψη, υποστηρίζουν το ανοσοποιητικό σύστημα και συμβάλλουν στην ισορροπία του οργανισμού. Μάλιστα, το έντερο χαρακτηρίζεται συχνά ως ο «δεύτερος εγκέφαλος». Πόσα όμως από αυτά ισχύουν πραγματικά; Χρειαζόμαστε όλοι προβιοτικά; Είναι απαραίτητα όταν παίρνουμε αντιβιοτικά; Και υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες πρέπει να αποφεύγονται; Ας δούμε τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα.
Τι είναι τα προβιοτικά;
Τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί οι οποίοι, όταν χορηγούνται σε επαρκείς ποσότητες, προσφέρουν συγκεκριμένα οφέλη στην υγεία του οργανισμού. Πρόκειται κυρίως για ωφέλιμα βακτήρια, αλλά και ορισμένους ζυμομύκητες, που έχουν μελετηθεί για τη δράση τους στο πεπτικό σύστημα.
Στα πιο γνωστά προβιοτικά ανήκουν στελέχη από τις ομάδες:
- Lactobacillus: Βακτήρια που συναντώνται φυσιολογικά σε διάφορα σημεία του ανθρώπινου οργανισμού
- Bifidobacterium: Βακτήρια που αποτελούν μέρος της φυσιολογικής εντερικής μικροχλωρίδας
- Saccharomyces boulardii: Προβιοτικός ζυμομύκητας που έχει μελετηθεί ιδιαίτερα σε σχέση με τη διάρροια
Δεν έχουν όμως όλα τα προβιοτικά τις ίδιες ιδιότητες. Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δόση και τον λόγο για τον οποίο χρησιμοποιούνται.
Τι είναι το εντερικό μικροβίωμα;
Στο ανθρώπινο έντερο ζουν τρισεκατομμύρια μικροοργανισμοί, όπως βακτήρια, μύκητες και ιοί, οι οποίοι συγκροτούν το εντερικό μικροβίωμα.
Οι μικροοργανισμοί αυτοί συμμετέχουν σε σημαντικές λειτουργίες του οργανισμού, όπως:
- Η διάσπαση ορισμένων συστατικών των τροφών
- Η παραγωγή ουσιών, όπως τα λιπαρά οξέα βραχείας αλύσου
- Η αλληλεπίδραση με το ανοσοποιητικό σύστημα
- Η διατήρηση του εντερικού φραγμού
- Η προστασία από την εγκατάσταση ορισμένων παθογόνων μικροοργανισμών
Η σύσταση του μικροβιώματος διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και επηρεάζεται από τη διατροφή, την ηλικία, τα φάρμακα, το περιβάλλον και άλλους παράγοντες. Ένα σημαντικό στοιχείο είναι ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική «ιδανική» σύνθεση εντερικού μικροβιώματος που να ισχύει για όλους.
Γιατί το έντερο αποκαλείται «δεύτερος εγκέφαλος»;
Ο χαρακτηρισμός αυτός έχει πραγματική επιστημονική βάση, αλλά χρειάζεται σωστή ερμηνεία. Το έντερο διαθέτει το δικό του εκτεταμένο νευρικό δίκτυο, το εντερικό νευρικό σύστημα, το οποίο περιλαμβάνει εκατοντάδες εκατομμύρια νευρώνες. Το σύστημα αυτό μπορεί να ρυθμίζει πολλές λειτουργίες του πεπτικού, όπως την κινητικότητα και την έκκριση πεπτικών υγρών, χωρίς να χρειάζεται συνεχή καθοδήγηση από τον εγκέφαλο. Παράλληλα, υπάρχει αμφίδρομη επικοινωνία μεταξύ εγκεφάλου και εντέρου μέσω νευρικών, ορμονικών και ανοσολογικών μηχανισμών. Η επικοινωνία αυτή είναι γνωστή ως άξονας εντέρου-εγκεφάλου. Το εντερικό μικροβίωμα φαίνεται επίσης ότι συμμετέχει σε αυτή την επικοινωνία. Για παράδειγμα, το στρες μπορεί να επηρεάσει την κινητικότητα του εντέρου, ενώ γαστρεντερικές διαταραχές μπορούν να επηρεάσουν την καθημερινή διάθεση και την ποιότητα ζωής. Ωστόσο, ο χαρακτηρισμός «δεύτερος εγκέφαλος» είναι μεταφορικός. Το έντερο δεν σκέφτεται ούτε λαμβάνει αποφάσεις όπως ο εγκέφαλος. Επιπλέον, παρότι η έρευνα γύρω από το μικροβίωμα και την ψυχική υγεία είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, δεν έχει αποδειχθεί ότι η λήψη οποιουδήποτε προβιοτικού βελτιώνει τη διάθεση ή αντιμετωπίζει το άγχος και την κατάθλιψη.
Χρειαζόμαστε πραγματικά προβιοτικά;
Όχι απαραίτητα. Ένας υγιής άνθρωπος δεν χρειάζεται υποχρεωτικά καθημερινό συμπλήρωμα προβιοτικών. Το έντερο διαθέτει ήδη ένα πολύπλοκο μικροβίωμα, το οποίο μπορεί να υποστηριχθεί μέσα από μια ισορροπημένη διατροφή και έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Τα προβιοτικά μπορούν να φανούν χρήσιμα σε συγκεκριμένες καταστάσεις, αλλά δεν αποτελούν απαραίτητο συμπλήρωμα για όλους. Η λήψη τους έχει περισσότερο νόημα όταν υπάρχει συγκεκριμένος στόχος και όταν επιλέγεται ένα προβιοτικό στέλεχος με επιστημονικά δεδομένα για τη συγκεκριμένη χρήση.
Κάνουν πραγματικά καλό τα προβιοτικά;
Η απάντηση είναι ναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά όχι για όλα τα προβλήματα υγείας και όχι με όλα τα προϊόντα. Η επιστημονική έρευνα έχει εντοπίσει πιθανά οφέλη σε συγκεκριμένες γαστρεντερικές καταστάσεις. Ωστόσο, η ποιότητα των μελετών και η ισχύς των αποδείξεων διαφέρουν σημαντικά.
Διάρροια που σχετίζεται με αντιβιοτικά
Ορισμένα προβιοτικά στελέχη μπορούν να μειώσουν την πιθανότητα εμφάνισης διάρροιας κατά τη διάρκεια της αντιβιοτικής αγωγής, ιδιαίτερα σε συγκεκριμένους πληθυσμούς. Το όφελος δεν είναι ίδιο για όλα τα προβιοτικά και η προληπτική χορήγηση δεν είναι απαραίτητη σε κάθε αντιβίωση.
Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου
Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι συγκεκριμένα προβιοτικά μπορεί να βελτιώσουν συμπτώματα όπως φούσκωμα, κοιλιακή δυσφορία και διαταραχές των κενώσεων. Ωστόσο, τα αποτελέσματα είναι ανομοιογενή και οι επιστημονικές οδηγίες δεν συμφωνούν όλες υπέρ της συστηματικής χρήσης τους.
Ορισμένες μορφές διάρροιας
Κάποια στελέχη έχουν μελετηθεί για την αντιμετώπιση της οξείας διάρροιας, αλλά τα αποτελέσματα δεν είναι σταθερά και δεν δικαιολογούν τη γενικευμένη χρήση τους. Η σωστή ενυδάτωση παραμένει βασικό στοιχείο αντιμετώπισης της διάρροιας.
Υποστήριξη της εντερικής λειτουργίας
Ορισμένα προβιοτικά μπορούν να επηρεάσουν την εντερική κινητικότητα ή τη συχνότητα των κενώσεων, όμως δεν αποτελούν καθολική λύση για τη δυσκοιλιότητα.
Πώς βοηθούν τα προβιοτικά τον οργανισμό;
Ανάλογα με το στέλεχος, τα προβιοτικά μπορούν να δρουν μέσω διαφορετικών μηχανισμών.
Μερικοί από αυτούς είναι:
- Ανταγωνισμός με ορισμένους παθογόνους μικροοργανισμούς για διαθέσιμα θρεπτικά συστατικά και θέσεις προσκόλλησης
- Παραγωγή ουσιών που επηρεάζουν την ανάπτυξη άλλων μικροοργανισμών
- Αλληλεπίδραση με τα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος
- Υποστήριξη της λειτουργίας του εντερικού φραγμού
- Επίδραση σε συγκεκριμένες μεταβολικές δραστηριότητες του εντέρου
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε προβιοτικό δρα με όλους αυτούς τους τρόπους ή ότι έχει αποδεδειγμένο κλινικό όφελος σε κάθε περίπτωση.
Προβιοτικά και αντιβίωση: Γιατί συζητιούνται τόσο συχνά μαζί;
Τα αντιβιοτικά χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση βακτηριακών λοιμώξεων. Ωστόσο, εκτός από τα βακτήρια που προκαλούν τη λοίμωξη, μπορούν να επηρεάσουν και άλλους μικροοργανισμούς που ζουν φυσιολογικά στο έντερο. Αυτή η μεταβολή του εντερικού μικροβιώματος μπορεί να συνδέεται με συμπτώματα όπως διάρροια, φούσκωμα και κοιλιακή δυσφορία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, συγκεκριμένα προβιοτικά μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο διάρροιας που σχετίζεται με τη λήψη αντιβιοτικών. Πρέπει όμως να τονιστεί ότι τα προβιοτικά δεν εξουδετερώνουν όλες τις επιδράσεις της αντιβίωσης στο μικροβίωμα, ούτε έχει αποδειχθεί ότι το επαναφέρουν πάντοτε στην αρχική του κατάσταση.
Πότε παίρνουμε προβιοτικά σε σχέση με την αντιβίωση;
Αυτή είναι μία από τις συχνότερες ερωτήσεις στο φαρμακείο. Όταν έχει αποφασιστεί ότι χρειάζεται προβιοτικό, συχνά ξεκινά από τις πρώτες ημέρες της αντιβιοτικής αγωγής. Για τα προβιοτικά που περιέχουν βακτήρια, συνήθως προτείνεται να μεσολαβούν περίπου 2 ώρες από τη λήψη του αντιβιοτικού, ώστε να περιορίζεται η πιθανότητα το αντιβιοτικό να επηρεάσει τους ζωντανούς μικροοργανισμούς του συμπληρώματος. Για παράδειγμα: Αντιβιοτικό στις 08:00, προβιοτικό στις 10:00 ή αργότερα. Αυτό αποτελεί γενική πρακτική και όχι απαράβατο κανόνα για κάθε συνδυασμό αντιβιοτικού και προβιοτικού. Ο ζυμομύκητας Saccharomyces boulardii δεν επηρεάζεται από τα αντιβακτηριακά αντιβιοτικά με τον ίδιο τρόπο που επηρεάζονται τα βακτηριακά προβιοτικά. Ωστόσο, μπορεί να επηρεαστεί από αντιμυκητιασικά φάρμακα. Η διάρκεια λήψης εξαρτάται από το προϊόν και την περίπτωση. Σε ορισμένα σχήματα η λήψη συνεχίζεται για λίγες ημέρες μετά την ολοκλήρωση της αντιβίωσης, αλλά δεν υπάρχει ενιαίος κανόνας για όλους. Σημαντικό: Οι οδηγίες του γιατρού ή του φαρμακοποιού και του συγκεκριμένου προϊόντος έχουν προτεραιότητα.
Πρέπει να παίρνουμε προβιοτικά μετά από κάθε αντιβίωση;
Όχι υποχρεωτικά. Η ανάγκη εξαρτάται από παράγοντες όπως το είδος και η διάρκεια της αντιβιοτικής αγωγής, το ιστορικό διάρροιας κατά τη λήψη αντιβιοτικών, η ηλικία και η γενική κατάσταση υγείας, ο κίνδυνος εμφάνισης ανεπιθύμητων ενεργειών, η επιστημονική τεκμηρίωση του συγκεκριμένου προβιοτικού. Η επιλογή πρέπει να γίνεται εξατομικευμένα και όχι με την αντίληψη ότι κάθε αντιβίωση απαιτεί αυτομάτως προβιοτικό.
Υπάρχουν αντενδείξεις ή παρενέργειες στα προβιοτικά;
Παρότι τα προβιοτικά θεωρούνται γενικά καλά ανεκτά από τους περισσότερους υγιείς ανθρώπους, δεν είναι κατάλληλα για όλους. Στην αρχή της λήψης μπορεί να εμφανιστούν ήπια συμπτώματα όπως φούσκωμα, αυξημένα αέρια, κοιλιακή δυσφορία, προσωρινές αλλαγές στις κενώσεις. Τα συμπτώματα αυτά συνήθως είναι παροδικά.
Πότε χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή;
Η χρήση προβιοτικών πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά σε άτομα με σοβαρή ανοσοκαταστολή, βαρέως πάσχοντες ή νοσηλευόμενους σε μονάδες εντατικής θεραπείας, άτομα με κεντρικό φλεβικό καθετήρα, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για προβιοτικούς ζυμομύκητες, πρόωρα νεογνά και άτομα με σοβαρή διαταραχή του εντερικού φραγμού ή άλλα σημαντικά υποκείμενα νοσήματα. Σε ευάλωτους ασθενείς έχουν αναφερθεί σπάνιες αλλά σοβαρές λοιμώξεις από μικροοργανισμούς που περιέχονται σε προβιοτικά σκευάσματα. Επομένως, το γεγονός ότι ένα προϊόν περιέχει «καλά βακτήρια» δεν σημαίνει ότι είναι αυτομάτως ακίνδυνο σε κάθε περίπτωση.
Προβιοτικά, πρεβιοτικά και μεταβιοτικά: Ποια είναι η διαφορά;
Οι τρεις αυτοί όροι συχνά συγχέονται, όμως δεν σημαίνουν το ίδιο.
- Προβιοτικά: Ζωντανοί μικροοργανισμοί που προσφέρουν τεκμηριωμένο όφελος όταν χορηγούνται σε επαρκείς ποσότητες
- Πρεβιοτικά: Ουσίες που αξιοποιούνται επιλεκτικά από μικροοργανισμούς του οργανισμού και προσφέρουν όφελος στην υγεία. Ορισμένες φυτικές ίνες λειτουργούν ως πρεβιοτικά
- Μεταβιοτικά: Παρασκευάσματα αδρανοποιημένων μικροοργανισμών ή συστατικών τους που έχουν αποδεδειγμένο όφελος για την υγεία
- Υπάρχουν επίσης τα συνβιοτικά, που συνδυάζουν ζωντανούς μικροοργανισμούς με υποστρώματα που αξιοποιούνται από μικροοργανισμούς
Ποιες τροφές περιέχουν προβιοτικά;
Ορισμένα τρόφιμα που έχουν υποστεί ζύμωση περιέχουν ζωντανούς μικροοργανισμούς.
Παραδείγματα είναι:
- Γιαούρτι με ζωντανές καλλιέργειες
- Κεφίρ
- Ορισμένα μη παστεριωμένα μετά τη ζύμωση λαχανικά, όπως το ξινολάχανο
- Ορισμένα προϊόντα ζύμωσης σόγιας
- Kombucha
Ωστόσο, δεν θεωρούνται αυτομάτως όλα τα τρόφιμα ζύμωσης «προβιοτικά» με την επιστημονική έννοια του όρου. Για να χαρακτηριστεί ένα τρόφιμο προβιοτικό, χρειάζεται να περιέχει συγκεκριμένους ζωντανούς μικροοργανισμούς σε επαρκείς ποσότητες, με τεκμηριωμένο όφελος.
Πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε το εντερικό μικροβίωμα χωρίς συμπληρώματα;
Για τους περισσότερους υγιείς ανθρώπους, η καθημερινή διατροφή αποτελεί βασικό τρόπο υποστήριξης της εντερικής υγείας.
Χρήσιμες συνήθειες είναι:
- Ποικιλία φυτικών τροφών: Φρούτα, λαχανικά, όσπρια, ξηροί καρποί και δημητριακά ολικής άλεσης
- Επαρκής πρόσληψη φυτικών ινών: Αποτελούν υπόστρωμα για τη δραστηριότητα πολλών εντερικών μικροοργανισμών
- Κατανάλωση τροφίμων ζύμωσης: Όταν είναι κατάλληλα και καλά ανεκτά
- Περιορισμός της άσκοπης χρήσης αντιβιοτικών: Τα αντιβιοτικά πρέπει να λαμβάνονται μόνο όταν υπάρχει ιατρική ένδειξη
- Σωματική δραστηριότητα και επαρκής ύπνος: Συνήθειες που υποστηρίζουν τη γενική υγεία
Πώς επιλέγουμε ένα κατάλληλο προβιοτικό;
Δεν είναι απαραίτητα καλύτερο το προϊόν που περιέχει τα περισσότερα διαφορετικά στελέχη ή τον μεγαλύτερο αριθμό δισεκατομμυρίων μικροοργανισμών.
Σημαντικότερα κριτήρια είναι:
- Το συγκεκριμένο στέλεχος και η επιστημονική τεκμηρίωσή του
- Η χρήση για την οποία προορίζεται το προϊόν
- Η ποσότητα ζωντανών μικροοργανισμών, που συχνά αναφέρεται σε CFU
- Οι συνθήκες φύλαξης και η εγγυημένη βιωσιμότητα μέχρι τη λήξη
- Η ηλικία, η κατάσταση υγείας και τα φάρμακα του ατόμου
Η καθοδήγηση από φαρμακοποιό ή γιατρό μπορεί να βοηθήσει στην επιλογή ενός προϊόντος κατάλληλου για τη συγκεκριμένη ανάγκη.
Πότε πρέπει να συμβουλευτούμε γιατρό;
Η επίμονη διάρροια, το αίμα στα κόπρανα, ο υψηλός πυρετός, ο έντονος κοιλιακός πόνος και τα σημάδια αφυδάτωσης απαιτούν ιατρική αξιολόγηση. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν εμφανίζεται σημαντική διάρροια κατά τη διάρκεια ή μετά από αντιβιοτική αγωγή, καθώς σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να σχετίζεται με λοίμωξη από Clostridioides difficile. Τα προβιοτικά δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο της κατάλληλης διάγνωσης ή θεραπείας.
Συμπέρασμα
Τα προβιοτικά αποτελούν ένα ενδιαφέρον και χρήσιμο εργαλείο για συγκεκριμένες καταστάσεις, ιδιαίτερα στον χώρο της γαστρεντερικής υγείας. Ωστόσο, δεν είναι απαραίτητα για όλους και δεν προσφέρουν όλα τα προβιοτικά τα ίδια οφέλη. Ορισμένα στελέχη διαθέτουν επιστημονικά δεδομένα για συγκεκριμένες χρήσεις, όπως η μείωση του κινδύνου διάρροιας που σχετίζεται με αντιβιοτικά. Για πολλές άλλες εφαρμογές, η έρευνα συνεχίζεται και τα συμπεράσματα παραμένουν περιορισμένα. Το έντερο πράγματι διαθέτει ένα πολύπλοκο νευρικό σύστημα και επικοινωνεί στενά με τον εγκέφαλο, γεγονός που εξηγεί τον χαρακτηρισμό του ως «δεύτερου εγκεφάλου». Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα προβιοτικό συμπλήρωμα μπορεί από μόνο του να ρυθμίσει τη συνολική υγεία ή την ψυχική μας κατάσταση. Η ισορροπημένη διατροφή, οι σωστές καθημερινές συνήθειες και η εξατομικευμένη επιλογή συμπληρωμάτων παραμένουν η πιο λογική προσέγγιση.
Το Goodlife προτείνει
Η επιλογή προβιοτικού πρέπει να βασίζεται στη συγκεκριμένη ανάγκη και όχι μόνο στον αριθμό των μικροοργανισμών που αναγράφεται στη συσκευασία. Στο Goodlife Pharmacy μπορούν να αναζητηθούν διαφορετικές κατηγορίες προϊόντων, όπως προβιοτικά με συγκεκριμένα βακτηριακά στελέχη για χρήση κατά την αντιβιοτική αγωγή, όταν ενδείκνυνται, προϊόντα με Saccharomyces boulardii, συνδυασμοί προβιοτικών και πρεβιοτικών, προβιοτικά κατάλληλα για συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες. Η επιλογή γίνεται με βάση την επιστημονική τεκμηρίωση, το ιστορικό και τις ανάγκες του κάθε ατόμου.
FAQs
Πρέπει να παίρνω προβιοτικά κάθε μέρα;
Όχι απαραίτητα. Για τους περισσότερους υγιείς ανθρώπους δεν υπάρχει τεκμηριωμένη ανάγκη καθημερινής λήψης προβιοτικού συμπληρώματος χωρίς συγκεκριμένη ένδειξη.
Μπορώ να παίρνω προβιοτικό μαζί με το αντιβιοτικό;
Στα βακτηριακά προβιοτικά συνήθως προτείνεται χρονική απόσταση περίπου δύο ωρών. Η κατάλληλη οδηγία εξαρτάται από το αντιβιοτικό και το προβιοτικό προϊόν.
Πόσες ημέρες πρέπει να παίρνω προβιοτικά μετά την αντιβίωση;
Δεν υπάρχει ενιαία διάρκεια για όλους. Ορισμένα σχήματα συνεχίζονται για λίγες ημέρες μετά την αγωγή, αλλά η διάρκεια πρέπει να βασίζεται στο προϊόν και στην ένδειξη.
Τα προβιοτικά βοηθούν στο φούσκωμα;
Ορισμένα στελέχη ενδέχεται να βοηθούν σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ενώ σε άλλους ανθρώπους μπορεί αρχικά να προκαλέσουν περισσότερα αέρια ή φούσκωμα.
Τα προβιοτικά ενισχύουν το ανοσοποιητικό;
Ορισμένα προβιοτικά αλληλεπιδρούν με το ανοσοποιητικό σύστημα, όμως δεν έχει αποδειχθεί ότι όλα τα προβιοτικά ενισχύουν γενικά την άμυνα του οργανισμού ή προλαμβάνουν λοιμώξεις.
Είναι καλύτερο ένα προβιοτικό με πολλά δισεκατομμύρια CFU;
Όχι απαραίτητα. Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται κυρίως από το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δόση που έχει μελετηθεί και τον λόγο χρήσης.
Μπορούν τα προβιοτικά να επηρεάσουν τη διάθεση;
Υπάρχει ενεργή επιστημονική έρευνα για τη σχέση εντερικού μικροβιώματος και ψυχικής υγείας, αλλά δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να θεωρούνται τα συνήθη προβιοτικά θεραπεία για το άγχος ή την κατάθλιψη.
